Vandaag 75 jaar geleden, op 16 november 1951, vond de ‘Slag op het Zaailand’ plaats. Een groep demonstranten raakte slaags met de politie op het plein voor het gerechtsgebouw in Leeuwarden. De dag staat bekend als Kneppelfreed. Aanleiding was het strafproces tegen journalist Fedde Schurer die in de Heerenveense Koerier in een redactioneel artikel een rechter “kinderachtig, beledigend en treiterend optreden” had verweten. De betreffende rechter, mr. Wolthers, had in een eerdere strafzaak een verdachte verboden ter zitting Fries te spreken.
Na Kneppelfreed is het gebruik van het Fries – onder andere in het rechtsverkeer – in de wet verankerd. Het recht om in de moedertaal te spreken is in het belang van de concrete verdachte én van de kwaliteit van de rechtspraak. Een verdachte die in zijn hoofd geen vertaalslag hoeft te maken, spreekt gemakkelijker en vertelt meer dan wanneer hij (of zij) in een voor hem vreemde taal spreekt. Hoe beter en meer een verdachte vertelt, hoe meer informatie de rechter krijgt om een gewogen oordeel te kunnen vellen. Dat geldt helemaal als de rechter zelf Friestalig is; dan zal een verdachte geen drempel meer voelen om gebruik te maken van de taal die hij van huis uit heeft meegekregen.
In de Leeuwarder Courant is recent in een aantal artikelen aandacht besteed aan Kneppelfreed. Op de herdenkingsdag zelf – vandaag – is een bijdrage gepubliceerd waarin advocaat Tjalling van der Goot wordt geciteerd. Hij is een aanjager van het gebruik van het Fries in de rechtszaal. In 1998 was het voorpaginanieuws toen Van der Goot als advocaat, de officier van justitie en de politierechter ter zitting alles in het Fries bespraken. Dat is anno 2026 geen nieuws meer. Dat is een verbetering, maar in zijn visie kan het beter.
Zo is de website van de Rechtbank Noord-Nederland niet tweetalig. Met een relatief eenvoudige aanpassing, zou met een gedeeltelijke Friestalige website kunnen worden getoond dat het bestuur van de rechtbank het gebruik van het Fries in rechtszaken serieus neemt.
Indien een rechtzoekende Fries wenst te spreken op de zitting, moet hij acht dagen tevoren een verzoek indienen. Onzin, volgens Van der Goot. “Dat Fries gesproken kan worden staat gewoon in de wet.” Overigens is de mogelijkheid om Fries te spreken op zitting lastig vindbaar op de website van De Rechtspraak, deze staat in ieder geval niet met een linkje op de hoofdpagina.
Rechters (bij de rechtbank) en - vooral - raadsheren (bij het gerechtshof) beheersen regelmatig (passief) niet de Friese taal. Door schaalvergroting komen steeds vaker professionele procesdeelnemers zoals rechters, griffiers en officieren van justitie van buiten de provincie, zonder affiniteit met het Fries. De inzet van een tolk (niet voor de verdachte maar voor de professionals die het Fries niet verstaan) is dan noodzakelijk. Een tolk zou niet nodig moeten zijn indien de gerechtsbesturen en het OM een ‘harde’ functie-eis hanteren dat vertegenwoordigers van De Rechtspraak en Justitie minst genomen passief de Friese taal beheersen. De bereidheid om door middel van cursussen zich de taal eigen te maken is dan vereist. Als uiterst middel zou hiervoor de wet moeten worden aangepast.
In de wet is het recht goed geregeld, de praktijk kan beter.

